„Zamek”

 

DWÓR RENESANSOWY W PABIANICACH

zamek4

Historia Dworu

Dwór pabianicki siedziba regensów kapituły krakowskiej, został wzniesiony w trzeciej ćwierci XVI wieku. Pierwsze jego ślady znajdujemy w pracach Władysława Tatarkiewicza, który wymienił go w swej syntetycznej pracy o nowożytnej architekturze w Polsce. Dopiero Maksymilian Baruch szerzej zainteresował się historią naszego dworu. To dzięki niemu wiemy kto był budowniczym i nie są nam obce liczne przebudowy i remonty. Ostatnią dokumentacją opisową i fotograficzną znajdujemy w katalogu zabytków woj. łódzkiego.

Pabianice stanowiły od XIV wieku – kiedy to około roku 1350 podniesiono je do rzędu miast – ośrodek włości kapituły krakowskiej, powstałej na terenie dawnej kasztelani chropską zwanej. Tutaj mieściła się siedziba administracji rozległych i bogatych dóbr, w których skład wchodziły dwa miasta (Pabianice i Rzgów) oraz liczne wsie i folwarki. Z ramienia kolegium kapitulnego kanoników krakowskich zarządzali włością wybierani kanonicy – regensi; stała administracja spoczywała w rękach urzędnika świeckiego – podstarościego, odpowiedzialnego wobec duchownych lustratorów wizytujących posiadłości co kilka lat. Dopiero od końca XVI wieku oddawano dobra w dzierżawę tenutariuszów, noszących tytuł starosty.

Siedziba pabianicka położona była na zachodnim skraju średniowiecznego miasta, koncentrującego się wokół Starego Rynku sięgającego swym początkiem XIV wieku. Usytuowana na brzegu rzeki Dobrzynki, nie opodal kościoła parafialnego, znajdowała tam dogodne miejsce obronne wśród podmokłych rozlewisk. Część zabudowań znajdowała się na przeciwnym (lewym) brzegu rzeki, gdzie w połowie XVI wieku powstało Nowe Miasto. Do początku XIX wieku dwór i kościół były jedynymi budynkami murowanymi w mieście, często niszczonymi przez liczne pożary.

Już w średniowieczu istniał na tym terenie dwór mieszkalny, siedziba regensów kapituły i miejsce gdzie znajdował się skarbiec włości; wspomina o nim Długosz. Wieżę otoczono pod koniec XV wieku ziemnymi obwarowaniami, wzniesiono przy nim basztę strzegącą dostępu przez most oraz samborzę obok wejścia do fortalicji; było to zasługą kanonika Bernarda Lubrańskiego pełniącego w roku 1496 funkcję tenutariusza dóbr. W początku XVI wieku podejmowano dalsze prace dla zapewnienia większej obronności dworu i jego licznych drewnianych zabudowań: wzmacniano budynki, zbudowano nowy most prowadzący do wieży, a nawet ozdobiono zegarem fundacji kanonika Mikołaja Krzyckiego. Już wówczas kapituła uznała konieczność wzniesienia nowej murowanej siedziby w Pabianicach. W tym też celu w 1531 roku założono cegielnię. W 1532 roku dwór uległ częściowemu zniszczeniu na skutek pożaru. Jednak straty zostały odbudowane, a przy samborzy wzniesiono murowane schody. W 1550 roku kapituła zdecydowała się na rozbudowę dworu. Do realizacji planów doszło w 1564 roku po wizytacji. Mówiło się wówczas o budowie murowanej wieży, czyli fortalicji z cegły palonej, wraz ze sklepionymi pomieszczeniami, mającymi służyć do przechowywania kosztownych rzeczy, jak również o obwarowaniu samego miasta i otoczeniu go w części murowanym, w części drewnianym ogrodzeniem.

Do budowy przystąpiono 1565 roku i trwała ona 5 lat. Budowniczym i twórcą pabianickiego dworu był murator – Wawrzyniec Lorek. Ówczesny regens Stanisław Dąbrowski zawarł z nim umowę w 1565 lub 1566 roku. Zapłatą dla Lorka miało być 50 florenów i naturalia np. owies, pszenica itp. Z początkiem 1571 roku budowa była już całkowicie ukończona, a w roku następnym Lorek otrzymał pozostałość należnego mu mocą kontraktu wynagrodzenia. Zapewne w gotowym już budynku malarz Melchior wykonywał dekoracje malarską górnej izby, nad bramą; dowiadujemy się też, że zatrudniony był w tym czasie stolarz Hanusz.


Już w lutym 1570 roku kapituła krakowska mogła wyrazić swoje zadowolenie i uznanie dla Lorka z powodu jego starannych i nienagannych prac przy dworze pabianickim. Zaraz po zakończeniu budowy podjęto wysiłki dla zapewnienia pabianickiej fortalicji dostatecznej obronnośći. W 1570 roku powstała straż zamkowa złożona z 10 jeźdźców. Wykopano obronne rowy na ziemiach plebana. W ciągu następnych stuleci dwór nie zaznał żadnych poważniejszych zmian.
Do roku 1796 dwór spełniał funkcję ośrodka administracji posiadłości kapitulnych, później przeszedł na własność rządową i stanowił siedzibę zarządu pruskich dóbr. Budynek „zamku” do końca 1822 roku zajmowali naddzierżawcy ekonomii pabianickiej, później oddano go do użytku rodzinom fabrykantów tkackich. W 1833 roku przeznaczony został na siedzibę urzędu municypalnego.

Architektura

Jednorodny budynek dworu pabianickiego wzniesiony został z typowej dla tego okresu renesansowej cegły o niezbyt wielkich wymiarach. Ściany jego zapewne od razu były tynkowane, zgodnie z nowym zwyczajem coraz powszechniej stosowanym w drugiej połowie XVI wieku. Ciosu piaskowcowego użyto do obramowań okien, strzelnic i nielicznych portali, ponadto wykonano z niego część elementów wieńczących attykę.

Rzut poziomy budynku – powtarzający się we wszystkich trzech kondygnacjach – stanowi prostokąt o wymiarach 13 x 18m, wzbogacony na przeciwległych dwóch narożach – pd.-zach. i pn.-wsch., prostokątnymi ryzalitowymi alkierzami. Występują one znacznie z lica elewacji zwiększając ich długość do 18 i 20 m . Ponadto, mniej więcej na osi elewacji zach. wysuwa się z bryły budynku niższy nieco, prostokątny ryzalit, również piętrowy.

Przestrzeń między nim a pd. alkierzem wypełnia przybudówka z klatką schodową, wyodrębnioną z budynku. Zasadniczy podział wnętrza uzyskano przez niesymetryczne przecięcie prostokąta dwoma prostopadłymi ścianami, dzielącymi go na każdej kondygnacji – na cztery nierównej wielkości pomieszczenia. Pozostałe izby mieszczą się w alkierzach i w ryzalicie zach. Jeszcze w XIX wieku wejście mieściło się w elewacji południowej. W XX w. drzwi zamurowano i wybito obok we wschodniej ścianie alkierza. Były one osłonięte drewnianym gankiem, dostępnym przez schody.


Trudno określić czy dzisiejsze oświetlone małym okienkiem schody, znajdowały się w tym samym miejscu. Ich silnie spłaszczone sklepienie nie posiada charakteru XVI wiecznego. Ich bieg zgadza się jednak z ilustracjami z XVII i XVIII wieku.

Wprowadzenie podziału ścian arkadowymi, regularnie rozmieszczonymi wnękami, podkreśliło wertykalizm budynku, dodając mu cech obronności i bardziej masywnego charakteru. Silne pionowe kontrastowanie szkarpami, rzucającymi głęboki cień, wyodrębniło jedynie gładkie ściany narożnych alkierzy. Akcenty te podporządkowuje sobie jednoczący, horyzontalny pas attyki, w której segmentach zastosowano schemat kompozycyjny. Pokazana została na zewnątrz konstrukcja dachu. Kamieniarska dekoracja architektoniczna ograniczona została do obramień okiennych. Cechuje je profilowana ława i gzyms oraz węgary o drobnym profilu. Najozdobniejsze jest okno alkierza od strony zachodniej elewacji północnej.

Na belce jednego z okien widnieje napis renesansową maiuskułą: SIC TRA(N)SIT GL(ORI)A MUNDI, a na jeszcze innych (głównie w elewacji wschodniej) możemy znaleźć małe herby kapituły krakowskiej, oraz inicjały S.D. (Stanisław Dąbrowski). Taki znak posiada jeszcze jeden budynek – kościół w jego rodzinnej Dąbrowie Zielonej. Zewnętrzne ukształtowanie dworu pabianickiego stawia go w nieco odrębnej pozycji w stosunku do pokrewnych mu budowli z tego okresu.

Dwór Obronny w Pabianicach należy zaliczyć do jednego z najciekawszych pod względem architektonicznym, historycznym i wizualnym zabytków woj. łódzkiego.